पुनर्वास तथा चोट निवारण में चयनित उपकरणों की भूमिका

चोटतः पुनः प्राप्तुं शारीरिकं मानसिकं च युद्धम् अस्ति । पुनः चोटस्य भयं प्रायः जनान् शरीरस्य स्वस्थतायाः बहुकालानन्तरं व्यायामशालायाः बहिः स्थापयति ।

यद्यपि मुक्तभारस्य संतुलनस्य समन्वयस्य च आवश्यकता भवति यस्य अभावः आहतशरीरे भवितुम् अर्हति तथापि चयनितसाधनं बलस्य पुनर्निर्माणार्थं सुरक्षितं, नियन्त्रितं वातावरणं प्रदाति अत एव प्रायः प्रत्येकस्मिन् शीर्ष-स्तरीय-शारीरिक-चिकित्सालये, क्रीडा-चिकित्सा-सुविधायां च एतानि यन्त्राणि भवन्तः प्राप्नुवन्ति ।

अस्मिन् लेखे वयं अन्वेषयामः यत् कथं शक्तिप्रशिक्षणयन्त्राणि चोटस्य शिखरप्रदर्शनस्य च अन्तरं सेतुम् अकुर्वन्, तथा च ते कथं भविष्ये विघ्नानां विरुद्धं भवतः शरीरं 'बुलेटप्रूफ' कर्तुं शक्नुवन्ति।

1. पुनर्वसनार्थं चयनितसाधनं किमर्थं महत्त्वपूर्णम् अस्ति

यदा सन्धिः स्नायुः वा क्षतिग्रस्तः भवति तदा तस्य बलं स्थिरतां च नष्टं भवति । पुनर्वासस्य लक्ष्यं क्षतिग्रस्त ऊतकस्य अतिभारं विना कार्यं पुनः स्थापयितुं भवति । चयनितसाधनम् अस्य कार्यस्य कृते त्रयाणां कारणानां कारणात् अद्वितीयरूपेण उपयुक्तम् अस्ति ।

उ. पृथक्करणं स्थिरीकरणं च

यदि भवतः जानुक्षतम् अस्ति तर्हि बारबेल् स्क्वाट् करणं जोखिमपूर्णं भवति यतोहि भवतः 'सद्पादः' दुष्टस्य क्षतिपूर्तिं कर्तुं शक्नोति, असन्तुलनं जनयति

• समाधानम् : एकं Leg Extension Machine भवन्तं आहतस्य पादस्य चतुर्भुजं विशेषरूपेण पृथक् कर्तुं शक्नोति। यन्त्रं भवतः नितम्बं पृष्ठं च स्थिरं करोति, येन सुनिश्चितं भवति यत् शतप्रतिशतम् ध्यानं लक्ष्यस्नायुषु भवति।

B. गतिस्य नियन्त्रितपरिधिः (ROM) .

मुक्तभाराः गुरुत्वाकर्षणस्य, गतिजस्य च उपरि अवलम्बन्ते । यदि भवन्तः डम्बलस्य नियन्त्रणं नष्टं कुर्वन्ति तर्हि तत् पतति।

• समाधानम् : चयनितयन्त्राणि नियतपट्टिकायां गच्छन्ति । अस्माकं बहवः XYS Fitness Selectorized Machines इत्यस्मिन् समायोज्यप्रारम्भस्थानानि सन्ति । एतेन सीमितलचीलतायुक्तः रोगी (उदा. जमेन स्कन्धः) वेदनारहितपरिधिमध्ये गतिं आरभ्य कालान्तरेण क्रमेण वर्धयितुं शक्नोति

ग. सूक्ष्म-प्रगति

पुनर्वसनार्थं लघुपदार्थानाम् आवश्यकता भवति। 10lb डम्बलतः 15lb डम्बलपर्यन्तं कूर्दनं 50% वृद्धिः भवति-प्रायः आहतस्य कण्डरायाः कृते अत्यधिकम्।

• समाधानम् : चयनित-एककेषु भार-ढेराः लघु-वृद्धि-समायोजनस्य अनुमतिं ददति, प्रायः 5 पाउण्ड्-पर्यन्तं न्यूनं, सुरक्षितस्य, प्रगतिशीलस्य अतिभारस्य अनुमतिं ददाति

2. निवारणम् : सर्वोत्तमम् औषधम्

यन्त्राणां सुरक्षायाः लाभं प्राप्तुं भवतः क्षतिः न करणीयः। 'Prehab' (Preventative Rehab) इति स्मार्ट-क्रीडकानां मध्ये वर्धमानः प्रवृत्तिः अस्ति ।

संयोजक ऊतक सुदृढीकरण

प्रायः चोटः न स्नायुषु, अपितु कण्डरास्नायुबन्धेषु भवति । निरन्तरं प्रतिरोध-प्रशिक्षणेन चयनित-उपकरणस्य एतेषां ऊतकानाम् तन्यबलं वर्धते ।

• उदाहरणम् : इत्यस्मिन् hamstrings इत्यस्य सुदृढीकरणेन Seated Leg Curl फुटबॉल-बास्केटबॉल-क्रीडकेषु ACL-अश्रुपातस्य जोखिमः महत्त्वपूर्णतया न्यूनीकर्तुं शक्यते ।

मांसपेशी असंतुलनस्य सुधारः

अधिकांशजनानां प्रबलपक्षः भवति । कालान्तरे एतत् असन्तुलनं कङ्कालसंरचनायाः संरेखणं बहिः आकर्षयति, येन दीर्घकालीनवेदना भवति ।

• निश्चयः : समपक्षीययन्त्राणां उपयोगेन (यत्र बाहूः स्वतन्त्रतया गच्छन्ति) दुर्बलतरपक्षं ग्रहीतुं बाध्यं करोति, समरूपतां पुनः स्थापयति, तनावस्य जोखिमं न्यूनीकरोति च

क्लिनिकल इन्साइट् : इत्यस्मिन् प्रकाशितेन अध्ययनेन जर्नल् आफ् आर्थोपेडिक एण्ड् स्पोर्ट्स् फिजिकल थेरेपी पुष्टिः कृता यत् जानुना अस्थिगठियारोगिषु वेदना न्यूनीकर्तुं कार्यसुधारं च कर्तुं मशीनाधारितं प्रतिरोधप्रशिक्षणं प्रभावी भवति।

3. नमूना पुनर्वास प्रोटोकॉल

अस्वीकरणम् : चोटस्य अनन्तरं वर्कआउट् कार्यक्रमं आरभ्यतुं पूर्वं सर्वदा चिकित्सकेन वा शारीरिकचिकित्सकेन वा परामर्शं कुर्वन्तु।

अत्र चयनितसाधनस्य उपयोगः कथं भवति इति दर्शितम् अस्ति । विशिष्टक्षेत्राणां चिकित्सायै सामान्यतया

जानु (Post-ACL or Runner's Knee) २.

• यन्त्रम् : लेग प्रेस (चयनित) .

• किमर्थम् : एषः 'निमीलितशृङ्खला' व्यायामः अस्ति यः विस्तारयन्त्रापेक्षया जानुनि न्यूनतया कतरनीबलेन चतुर्णां ग्लूट्स् च सुदृढं करोति ।

• तकनीकः - मन्दगतिः (३ सेकेण्ड् अधः, ३ सेकेण्ड् उपरि) उपयुज्यताम् । पादाङ्गुलिषु जानुपट्टिकाः सुनिश्चितं कुर्वन्तु।

स्कन्धः (Rotator Cuff Issues) २.

• यन्त्रम् : उपविष्टः पङ्क्तिः / पृष्ठतः डेल्ट् फ्लाई

• किमर्थम् : स्कन्धवेदना प्रायः 'अग्रे पतने' भवति । पृष्ठभागस्य उपरिभागस्य सुदृढीकरणेन स्कन्धाः सम्यक् संरेखणं कुर्वन्ति ।

• तकनीकः - गतिस्य शिखरस्थाने स्कन्धपट्टिकाः एकत्र निपीडयितुं ध्यानं दत्तव्यम् ।

The Lower Back इति पृष्ठम्

• यन्त्रम् : उदरस्य क्रन्च & लोअर बैक एक्सटेंशन

• किमर्थम् : दुर्बलः कोरः दैनन्दिनक्रियासु मेरुदण्डं भारं ग्रहीतुं बाध्यते ।

• तकनीकः - लघुभारस्य उपयोगं कुर्वन्तु तथा च कोरस्य ब्रेसिंग् इत्यत्र ध्यानं कुर्वन्तु, न तु शरीरस्य स्विंग् इत्यत्र।

4. सुचारुसाधनस्य महत्त्वम्

पुनर्वासार्थं यन्त्रस्य गुणवत्ता अवार्तालापनीया भवति । यत् यन्त्रं 'लठति' अथवा घर्षणं भवति तत् आकस्मिकं झटकाम् उत्पन्नं कर्तुं शक्नोति, यत् आहतस्नायुः कृते भयङ्करं भवति ।

अत एव चयनितसाधनानाम् अनुरक्षणं महत्त्वपूर्णम् अस्ति।

• मार्गदर्शकदण्डाः : द्रवगतिः सुनिश्चित्य स्नेहनं करणीयम्।

• केबल्स् : स्नैपिंग् न भवेत् इति निरीक्षणं करणीयम्।

निगमन

चयनितसाधनं केवलं बृहत् मांसपेशीनां निर्माणार्थं साधनात् अधिकं भवति; चिकित्सायाः दीर्घायुषः च महत्त्वपूर्णं यन्त्रम् अस्ति । स्थिरतां, एकान्तवासं, नियन्त्रितप्रतिरोधं च प्रदातुं एते यन्त्राणि कस्यचित्-आघात-इतिहासस्य परवाहं न कृत्वा-सुरक्षितरूपेण प्रशिक्षणं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

भवान् चिकित्सालयस्य सज्जीकरणं कुर्वन् शारीरिकचिकित्सकः अस्ति वा विविधजनसांख्यिकीयस्य सेवां कर्तुं इच्छन् व्यायामशालास्वामिः वा, समीचीनसाधनस्य चयनं पुनर्प्राप्तेः प्रथमं सोपानम् अस्ति।

चिकित्सा-श्रेणी-सटीकताम् अन्विष्यन्ते वा ? जैवयान्त्रिकरूपेण अभियांत्रिकीकृतस्य अस्माकं श्रेणीं अन्वेषयन्तु चयनितशक्तियन्त्राणि । प्रत्येकस्य शरीरस्य कृते सुरक्षितं प्रभावी च गतिं समर्थयितुं विनिर्मिताः